Vân, bọt khí và vết nứt bên trong quả cầu đá: đọc thế nào cho đúng
Cầm một quả cầu đá lên soi dưới đèn thì thấy đủ thứ bên trong: vân mây, sợi chỉ, đốm trắng, bọt tròn, đường nứt chạy ngang. Người mua nhìn xong thường hỏi đúng một câu — "cái này có phải lỗi không?"
Câu trả lời tuỳ vào việc đó là thứ gì, và phần lớn thì không phải lỗi. Bài này gom cách đọc mấy thứ nhìn thấy bên trong.
Ba nhóm khác hẳn nhau
Thứ vốn có trong đá. Vân, mây, sợi, đốm màu khác — đây là dấu vết của quá trình hình thành. Chúng không phải lỗi; nhiều loại đá được ưa chuộng chính vì mấy đường vân ấy.
Thứ do vật liệu nhân tạo để lại. Bọt khí tròn đều, vân xoáy như nước khuấy, màu trải quá đều — dấu hiệu của thuỷ tinh hoặc vật liệu ép.
Thứ là hư hỏng thật. Vết nứt, vết mẻ, chỗ tách lớp. Nhóm này liên quan tới độ bền và an toàn, nên đáng quan tâm nhất.
Ba nhóm ấy cần được tách ra trước khi hỏi giá, vì chúng ảnh hưởng tới giá theo ba cách khác nhau.
Bọt khí: dấu hiệu dễ đọc nhất
Đây là chỗ nhanh nhất để đoán vật liệu. Bọt tròn đều, kích thước đồng đều, nằm rải rác là đặc trưng của vật liệu nóng chảy rồi đông lại — tức thuỷ tinh.
Đá tự nhiên cũng có thể có khoang rỗng, nhưng chúng thường hình dạng không đều, méo mó, đi kèm vân hoặc tạp chất quanh đó.
Soi bằng đèn pin điện thoại áp sát một bên là thấy rõ nhất. Và nếu thấy vân xoáy kiểu nước khuấy kèm bọt thì gần như chắc chắn là thuỷ tinh — không xấu, chỉ là nên trả giá đúng loại đó.
Vết nứt và vân nứt: phân biệt
Đây là chỗ hay nhầm nhất, và cũng là chỗ quan trọng nhất.
Đường vân nằm trong lòng vật liệu, không chạm mặt ngoài, và khi rọi nghiêng thì nó không phản sáng thành một mặt phẳng.
Vết nứt là một mặt phẳng bên trong — rọi đèn nghiêng sẽ thấy nó loé lên như một tấm gương nhỏ ở một góc nhất định. Đây là phép thử dễ nhất: xoay quả cầu chậm dưới đèn, cái gì loé thành mặt phẳng thì đó là nứt.
Thêm một cách bằng tay: vuốt ngón tay qua bề mặt chỗ tương ứng. Vân thì trơn liền; nứt chạm tới mặt ngoài thì thường gợn một đường rất mảnh.
Nứt thì có sao không
Nói cho cân, không doạ cũng không gạt đi.
Nứt nhỏ nằm sâu trong lòng, không chạm mặt ngoài thì phần lớn là chuyện thẩm mỹ, và nhiều khối đá tự nhiên vẫn có. Nó chỉ thành vấn đề khi khối phải chịu va đập hoặc chênh nhiệt.
Nứt chạm tới mặt ngoài là chuyện khác: đó là chỗ khối sẽ vỡ nếu rơi hoặc bị gõ. Với khối nặng đặt trên cao thì đây là vấn đề an toàn, không chỉ là vấn đề giá.
Và một điều cần biết: chênh nhiệt đột ngột làm vết nứt lan ra — đừng để khối đá ngoài nắng rồi mang vào phòng lạnh, và đừng rửa bằng nước nóng.
Soi đèn đúng cách
Kết quả phụ thuộc khá nhiều vào cách soi, và mấy chi tiết này đổi hẳn thứ mình nhìn thấy.
Soi trong phòng tối, không soi giữa ban ngày — ánh sáng xung quanh làm mất hết phần chi tiết bên trong.
Áp đèn sát vào một bên chứ đừng chiếu thẳng từ trước. Ánh sáng đi xuyên qua thân khối mới làm lộ vân và vết nứt; chiếu thẳng thì phần lớn phản lại ở mặt ngoài.
Xoay chậm và nhìn liên tục. Vết nứt chỉ loé lên ở một vài góc, xoay nhanh là bỏ sót.
Và đừng soi đèn công suất lớn sát mặt trong thời gian dài — đừng nhìn thẳng vào chùm sáng xuyên qua, nhất là khi có trẻ con đứng xem cùng.
Hai chỗ khác cũng nên nhìn
Người mua hay chỉ soi phần thân mà quên hai chỗ nói được nhiều không kém.
Mặt tiếp xúc với đế. Đây là chỗ chịu lực suốt thời gian trưng bày, và cũng là chỗ dễ có vết xước hoặc mẻ nhỏ do va lúc đặt xuống. Nhấc khối lên khỏi đế mà xem, đừng ngại.
Bề mặt dưới ánh sáng chếch. Cầm nghiêng cho ánh sáng lướt qua mặt ngoài sẽ thấy rõ vết mài chưa hết, chỗ đánh bóng không đều, hoặc lớp phủ bong nhẹ — mấy thứ nhìn thẳng thì không thấy.
Hai chỗ ấy nói về công hoàn thiện, và công hoàn thiện là phần chênh lệch thật giữa hai khối cùng loại cùng cỡ.
Mấy thứ hay bị hiểu nhầm
- Đốm trắng đục như mây — thường là khoáng vật khác nằm lẫn, chuyện bình thường ở đá tự nhiên.
- Sợi chỉ nhỏ chạy song song — cũng là đặc điểm của nhiều loại đá, và có loại được chuộng vì nó.
- Màu đậm nhạt không đều — dấu hiệu nghiêng về tự nhiên hơn là nhân tạo; màu trải quá đều mới là chỗ đáng hỏi.
- Vòng tròn đồng tâm rất đều — nên hỏi thêm, vì đây có thể là dấu của vật liệu ép hoặc khuôn.
Hỏi người bán bằng câu cụ thể
Chỉ vào đúng chỗ mình thấy và hỏi "cái này là gì ạ" — cụ thể hơn nhiều so với hỏi chung "hàng này thật không".
Người bán nắm hàng sẽ gọi tên được: vân, khoáng lẫn, hay nứt. Người trả lời rằng "đá nào chẳng thế" mà không chỉ ra được đó là gì thì đó cũng là một câu trả lời.
Với khối giá trị lớn thì phần xác định loại đá cần đơn vị có chuyên môn giám định — không phép thử tại tiệm nào thay được, và soi đèn chỉ cho biết tới mức ở trên.
Chụp lại lúc mới mua
Việc nhỏ mà đáng: chụp vài tấm rọi đèn từ hai ba góc ngay khi mang về, lưu vào một thư mục.
Về sau nếu thấy một đường lạ, mình so được ngay — nó vốn đã có, hay mới xuất hiện. Không có bộ ảnh ấy thì mọi vết đều trông như mới, và người ta hay lo không cần thiết.
Bộ ảnh này cũng có ích khi bán lại, và khi cần mang đi giám định.
Ba điều gọn lại
Một. Tách ba nhóm trước khi hỏi giá: thứ vốn có trong đá, thứ do vật liệu nhân tạo để lại, và hư hỏng thật.
Hai. Phép thử dễ nhất để tìm vết nứt: xoay chậm dưới đèn, cái gì loé lên thành một mặt phẳng thì đó là nứt, không phải vân.
Ba. Nứt chạm mặt ngoài là chuyện an toàn với khối nặng đặt trên cao. Và đừng để chênh nhiệt đột ngột — nó làm vết nứt lan ra.