Vật khí làm từ vật liệu có nguồn gốc động vật: phần phải hỏi trước khi mua
Trong nhóm vật khí bày bán có một mảng mà người mua ít khi nghĩ tới cho đủ: những món làm từ vật liệu có nguồn gốc động vật. Sừng, xương, răng, mai, vỏ, san hô, lông vũ, da. Chúng nằm chung quầy với đá và gỗ, nhìn cũng là một món đồ, nhưng phần phía sau thì khác hẳn.
Khác ở ba chỗ: nguồn gốc có thể vướng quy định pháp luật, tình trạng món đồ diễn biến theo cách khác hẳn đá và kim loại, và người mua gần như không tự kiểm được đó thật sự là gì.
Phần pháp luật: chỗ phải hỏi, không phải chỗ đoán
Đây là phần cần nói trước và nói gọn, vì nó không phải chuyện thẩm mỹ hay quan niệm.
Vật liệu từ các loài hoang dã chịu sự điều chỉnh của pháp luật về bảo vệ động vật hoang dã, và ở nhiều trường hợp còn chịu cả các cam kết quốc tế mà Việt Nam tham gia. Quy định khác nhau theo từng loài, và còn thay đổi theo thời gian.
Vì vậy bài này không liệt kê loài nào được, loài nào không — một danh sách viết sẵn trên mạng có thể đã cũ, mà hậu quả của việc dựa vào bản cũ thì người mua gánh. Chỗ để hỏi là cơ quan kiểm lâm hoặc cơ quan quản lý chuyên ngành tại địa phương; nếu định mang qua biên giới thì phải tính thêm quy định của nước đến, và đó là việc hỏi cơ quan hải quan.
Ba tình huống nên dừng lại hỏi cho rõ trước khi trả tiền: món được giới thiệu bằng tên một loài nghe lạ, món được nói là hàng hiếm khó kiếm, và món mà người bán né chuyện giấy tờ nguồn gốc.
Vật liệu nuôi, vật liệu thu nhặt và vật liệu thay thế
Không phải món nào trong nhóm này cũng nằm trong vùng khó. Có mấy đường rõ ràng hơn nhiều:
Vật liệu từ loài nuôi lấy thịt. Sừng, xương, da của gia súc là phụ phẩm của ngành chăn nuôi. Đây là nguồn phổ biến nhất của đồ mỹ nghệ dạng này.
Vỏ và mai thu nhặt của loài không thuộc diện bảo vệ. Vẫn cần hỏi cho chắc vì danh mục có thể đổi, nhưng nhìn chung dễ hơn.
Vật liệu thay thế. Nhựa, bột đá ép, gỗ, sừng nuôi được chế tác để giống vật liệu quý hiếm. Đây là nhóm đang lớn dần, và nếu người bán nói rõ đó là hàng thay thế thì không có gì phải bàn — vấn đề chỉ nảy sinh khi nó được bán dưới tên của thứ khác.
Với người mua chỉ cần dáng món và ý nghĩa tạo hình, vật liệu thay thế thường đủ dùng, rẻ hơn nhiều và không kéo theo câu hỏi nào về nguồn gốc.
Người mua kiểm được tới đâu
Nói thẳng: không nhiều.
Mắt thường phân biệt được vài thứ thô — nhựa đúc thường có đường ghép khuôn, bọt khí, cảm giác nhẹ và ấm tay hơn; vật liệu tự nhiên thường nặng tay hơn, vân không lặp lại, và mặt cắt có cấu trúc chứ không đồng nhất. Nhưng hàng làm kỹ thì mấy dấu hiệu này mờ đi, và hàng tự nhiên của loài này lại rất giống loài kia.
Mấy phép thử truyền miệng — đốt một góc, cạo lấy bột, nhỏ hoá chất — vừa phá món đồ vừa không cho kết luận chắc chắn, và với món đang định mua thì không người bán nào cho làm.
Nên phần kiểm thật sự nằm ở chỗ khác: giấy tờ nguồn gốc và mức độ sẵn lòng nói rõ của người bán. Một nơi bán nghiêm túc trong mảng này biết trước rằng khách sẽ hỏi, và có sẵn câu trả lời cụ thể.
Ba câu hỏi đáng giá
“Vật liệu này là gì, từ nguồn nào?” — Câu mở. Trả lời bằng một cái tên loài cụ thể và một nguồn cụ thể là một chuyện; trả lời bằng chữ chung chung như hàng tự nhiên, hàng quý thì là chuyện khác.
“Có giấy tờ gì đi kèm không?” — Không phải món nào cũng cần và cũng có, nhưng cách người bán phản ứng với câu này nói khá nhiều.
“Nếu tôi muốn mang ra nước ngoài thì có vướng gì không?” — Đây là câu hữu ích ngay cả khi bạn không định mang đi đâu, vì nó buộc người bán nói về nguồn gốc thay vì nói về ý nghĩa.
Câu trả lời chuyển hướng sang chuyện linh nghiệm, hợp mệnh hay hiếm có khó tìm, thay vì nói thẳng vật liệu là gì, tự nó là một câu trả lời.
Giữ trong nhà: khác đá và kim loại ở đâu
Vật liệu hữu cơ là vật liệu còn “sống” theo nghĩa nó phản ứng với môi trường suốt đời món đồ. Ba thứ ảnh hưởng nhiều nhất:
Độ ẩm thay đổi. Đây là nguyên nhân số một gây nứt. Sừng, xương, mai co giãn theo ẩm, và cái hại không nằm ở ẩm cao hay ẩm thấp mà ở chỗ đổi qua đổi lại. Chỗ ổn định thì tốt hơn chỗ lý tưởng mà dao động.
Nắng chiếu trực tiếp. Làm bạc màu và làm giòn. Đây là lý do món để cạnh cửa sổ xuống nhanh hơn hẳn món để trong tủ.
Nhiệt khô. Sát máy sưởi, trên nóc thiết bị toả nhiệt, trong xe đóng kín giữa trưa — đều là chỗ vật liệu hữu cơ hỏng nhanh.
Lau thì dùng khăn khô hoặc hơi ẩm rồi lau lại khô ngay, không ngâm, không dùng chất tẩy. Với món có lớp đánh bóng sẵn thì càng nên để yên, vì chà mạnh là mất lớp đó.
Mối, mọt, nấm mốc và mùi
Nhóm vấn đề mà đá và kim loại không có.
Vật liệu hữu cơ có thể bị mốc nếu để nơi ẩm và bí, và một số loại thu hút côn trùng. Dấu hiệu sớm là đốm nhỏ khác màu, lớp phấn mịn trên bề mặt, hoặc mùi lạ xuất hiện dần.
Gặp dấu hiệu thì việc đầu tiên là tách món đó khỏi những món khác, đưa ra chỗ thoáng và khô, rồi mới tính tiếp. Đừng bọc kín lại — bọc kín một món đang ẩm là làm cho nó hỏng nhanh hơn.
Với món có giá trị hoặc có ý nghĩa với gia đình, đừng tự xử bằng hoá chất mua ngoài. Thợ chuyên đồ mỹ nghệ biết vật liệu nào chịu được gì; hoá chất dùng sai làm hỏng vĩnh viễn trong vài phút.
Khi món đó đã ở trong nhà từ trước
Nhiều người không mua mà thừa hưởng: đồ ông bà để lại, quà được tặng từ lâu, món mang về từ một chuyến đi cũ.
Tình huống này khác tình huống đang định mua, và cách nghĩ cũng nên khác. Việc đáng làm là tìm hiểu cho rõ món đó là gì — hỏi người trong nhà còn nhớ, xem có giấy tờ nào đi kèm không — rồi nếu có điểm nào chưa rõ thì hỏi cơ quan chức năng để biết đường xử cho đúng, chứ không phải im lặng cất đi và mong không ai hỏi tới.
Riêng phần tình cảm thì không ai thay bạn quyết được. Một món do người đã khuất để lại mang giá trị mà không quy đổi được, và điều đó là thật — nó chỉ không làm thay đổi phần quy định.
Chọn khác đi: phần dễ bị bỏ qua
Nếu điều bạn muốn là dáng món, là ý nghĩa tạo hình, là cái cảm giác cầm một vật có chất, thì gần như mọi món trong nhóm này đều có bản làm bằng vật liệu khác: gỗ, đá, sứ, đồng, sừng nuôi.
Chọn như vậy không phải là chọn hàng kém hơn. Nghề chạm gỗ và chạm đá có bề dày riêng, và một món chạm khéo bằng vật liệu thường vẫn hơn một món chạm vụng bằng vật liệu hiếm. Cái mất duy nhất là chữ “hiếm” — mà chữ đó, phần lớn thời gian, là thứ người bán nhấn chứ không phải thứ người dùng cảm được mỗi ngày.
Ba điều gọn lại
Một, phần pháp luật của nhóm này là phần phải hỏi cơ quan kiểm lâm hoặc cơ quan quản lý chuyên ngành, không phải phần tra trên mạng — danh mục đổi theo thời gian, và người mua là người gánh hậu quả.
Hai, người mua gần như không tự kiểm được vật liệu bằng mắt, nên thứ kiểm được thật sự là giấy tờ nguồn gốc và mức độ nói rõ của người bán.
Ba, vật liệu hữu cơ hỏng vì độ ẩm đổi qua đổi lại nhiều hơn là vì ẩm cao — để chỗ ổn định, tránh nắng trực tiếp và nhiệt khô là ba việc giữ được món đồ lâu nhất.